पाठ्य पुस्तकमा भाग्यवाद

पाठ्य पुस्तकमा भाग्यवाद

दामोदर ढुङ्गेल

माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०६४ को उद्देश्यमध्ये एउटा “विद्यार्थीहरुलाई श्रमप्रति सकारात्मक बनाउने” भन्ने छ । तर, यो उद्देश्य प्राप्त गर्न बनाइएका सामाग्री भने भाग्यवादलाई प्रश्रय दिने खालका छन् । एउटा उदाहरण यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहान्छु । वर्तमान विद्यालय तह कक्षा १० को नेपाली विषयको पाठ्यपुस्तकमा रहेको पाठ ‘भाग्यभन्दा परिश्रम ठुलो’ वादविवादमा यस्तो अभिव्यक्ति छ:  

भाग्यमा छैन भने जतिसुकै परिश्रम गरे पनि, टाउको फोरे पनि सफलता प्राप्त गर्न सकिँदैन ।....संसारमा जन्मिएका सबै व्यक्ति परिश्रम गर्दैमा महान् हुन सक्दैनन्, विद्वान् र धनाढ्य बन्न पनि सक्दैनन् ।.... यो सबै भाग्यको खेल हो । ....परिश्रम गर्दैमा सबै मानिस सुखी र सम्पन्न हुने भए मजदुर, भरिया वा श्रमजीवी मानिसहरुको जिन्दगी किन त्यति दुःखी हुन्थ्यो ? ....भाग्यमानी व्यक्ति सानैदेखि सुखी हुन्छ ।....परिश्रम गर्दैमा सबै सुखी हुने भए यो संसारमा कोही पनि दुःखी हुने थिएनन्, सबै धनी र सम्पन्न हुने थिए । यो संसारमा धनी वर्गले भन्दा गरिब वर्गले नै बढी परिश्रम गरेको, बढी पसिना बगाएको पाइन्छ तर ती बिचरा आफ्नो दैनिक गुजारा गर्न पनि सक्दैनन् । के तिनले कम शारीरिक श्रम गरेका छन् ? बिहान उठेदेखि बेलुका नसुतेसम्म तिनीहरु काममा जोतिएका जोतियै हुन्छन् तर साँझ बिहान हातमुख जोड्न पनि तिनीहरुलाई धौ धौ पर्छ । किनकि तिनीहरुको भाग्यमा सुख छैन ।

पाठ्यपुस्तकमा समावेश पाठ्यवस्तुले भाषिक सिप मात्र होइन जीवनदर्शन र सामाजिक चेतना पनि निर्माण गर्छउपर्युक्त अभिव्यक्ति वादविवादमा परिश्रमको विपक्षमा भाग्यको तर्फबाट गरिएको हो । सरसर्ती हेर्दा पाठ्यपुस्तकमा विद्यार्थीहरुलाई भाषिक सिपमा अभ्यस्त गराउन राखिएको एउटा पाठ मात्र हो जस्तो ठानिएला । तर पाठ्यपुस्तकमा समावेश पाठ्यवस्तुले भाषिक सिप मात्र होइन जीवनदर्शन र सामाजिक चेतना पनि निर्माण गर्छ ।

हाम्रो विद्यालय तहमा पाठ्यपुस्तक शिक्षणको आधार हो । अझ बहुसङ्ख्यक शिक्षकले त यसैलाई पाठ्यक्रम ठानेको पनि पाइन्छ । पाठ्यक्रमको सहज पहुँच नहुने त्यसमा पनि पाठ्यक्रम अध्ययन नगर्ने शिक्षकले त यसैलाई मात्र आधार बनाएर शिक्षण गर्छन् । पाठ्यपुस्तकमा लेखेको कुरालाई अकाट्य सत्य मानेर पढाउने चलन छ । विद्यालय शिक्षाको यस्तो स्थिति भएको देशमा पाठ्यपुस्तकमा गलत धारणा निर्माण गर्ने पाठ्य सामग्री राख्नाले हामी कस्ता विद्यार्थी निर्माण गर्दैछौँ भन्ने प्रश्न उठेको छ । 

नेपाली विषय विद्यालय तहमा जसले पनि पढाउन सक्छ भन्ने विषयको रुपमा स्थापित भएको छ । अधिकांश नेपाली विषयका शिक्षक नेपाली विषयलाई भाषा शिक्षणका रुपमा होइन अन्य विषय शिक्षण गरे जस्तो विषयगत ज्ञानलाई प्राथमिता दिएर पढाउँछन् । वादविवाद शिक्षण गर्दा अघिल्लो दिन विद्यार्थीहरुलाई पाठ्य पुस्तकको वाद विवाद पढ्न लगाउने र भोलिपल्ट सोही शीर्षकमा कक्षामा वाद विवाद गराउने प्रचलन छ । हाम्रो समाज, प्रत्येक परिवार अनि व्यक्ति अझै पनि भाग्यमै विश्वास गर्ने भएकाले र पाठ्यपुस्तकमा पनि भाग्यकै पक्षमा जोड दिइएकाले 'भाग्यभन्दा परिश्रम ठुलो' शीर्षकमा वादविवाद गराउँदा विद्यार्थीहरु पाठ्य पुस्तकमा भाग्य स्थापित गराउने अभिव्यक्ति भएकाले विद्यार्थीले श्रमका पक्षमा बलियो मत नै बनाउन सक्दैनन् । 

राजा महेन्द्रका नाममा ल्याइएको विद्यालय स्तरको पाठ्यपुस्तक

यसले श्रमको महत्त्वलाई निस्तेज त पारेकै छ । हाम्रा सामाजिक समस्याहरु पनि भाग्यको परिणाम भएकाले चुपचाप सहनु पर्ने बानीको विकास गर्न उद्यत् छ । त्यसैले यस्तो अभिव्यक्ति समावेशी र समतामुलक समाज निर्माणको विरुद्धमा छ । यो भाग्यवाद श्रमको विरुद्धमा त छँदै छ । साथै यसले हाम्रा तमाम सामाजिक विभेदहरुलाई पनि भाग्यवादको लेप लगाएर वास्तविकता छोपिरहेको छ । आर्थिक असमानता, जातीय, लैङ्गिक विभेद पनि भाग्यकै परिणाम भएकाले स्विकार्नै पर्ने धारणा निर्माण गर्नमा सघाउ पुर्याएकोछ । 

श्रमप्रति सकारात्मक सोचाइ भएका विद्यार्थी र समावेशी समाज निर्माण गर्न ढिलो गर्ने शासकहरुको चेष्टा हो भने त्यसमा प्रश्न उठाउन जरुरी छआलोचनात्मक चेत र विश्लेषणात्मक सिप विकास गर्ने माध्यमिक शिक्षाको उद्देश्यमा उल्लेख गरिएको छ तर यस खालका पाठ्यवस्तुले विद्यार्थीमा थोपरिएका र लादिएका विचार जबर्जस्त, बिना सर्त स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति निर्माण गरिरहेको छ । सामाजिक चेतनाका आलोक ढाक्ने यस्ता अवरोध पन्छाउन ढिलो गर्नु हुँदैन । सामाजिक कुसंस्कारका जालो च्यात्न अबेर गर्नु भनेको यथास्थितिमा जोड दिनु हो । श्रमप्रति सकारात्मक सोचाइ भएका विद्यार्थी र समावेशी समाज निर्माण गर्न ढिलो गर्ने शासकहरुको चेष्टा हो भने त्यसमा प्रश्न उठाउन जरुरी छ । 

चेतना निर्माणको बलियो औपचारिक स्थल विद्यालय नै हो । अनि विद्यालय तहमा नै यस्ता पाठ्य सामग्री अध्यापन गराइएपछि कसरी हाम्रा सामाजिक समस्याहरु समाधान हुन्छन् ? हाम्रा पाठ्य पुस्तक सामाजिक समस्या समाधानतर्फ होइन पुनरावृत्तितर्फ केन्द्रित छन् । जीवनभर परिश्रम गरेर पनि आर्थिक उन्नति नहुनु भाग्यमा नभएर होइन । हाम्रो सामाजिक संरचना, अर्थ व्यवस्था र राजनीतिक प्रणालीका कारण हो । ०६२/६३ को लोकतान्त्रिक जन आन्दोलन, त्यसले जनतामा ल्याएको चेतना र हामीले स्वीकार गरेको समावेशी समाजका विरुद्धमा भाग्यवादलाई प्रश्रय दिने यो पाठ्यवस्तुले गरिब, निमुखा, दलित, महिला, सीमान्तकृत समुदायले जीवनभर कर्म गरेर पनि कर्महारा बन्नुलाई भाग्यको खेल भनेको छ । भाग्यमा नभएर नै गरिब भएको अनि भाग्यकै कारण धनी भएको भन्ने बाल मस्तिष्कमा छाप पारेको छ ।

जति नै पसिना बगाए पनि भाग्य नहुनेको केही चल्दैन भन्ने कुरा पढाइएपछि श्रमप्रतिको सम्मान नै रहँदैन । भाग्यमा हुनेको तालुमा आलु फल्छ भन्ने जस्ता कुरा पढाएपछि कसले र किन गर्ने श्रम ? यस्ता प्रश्नको जवाफ पाठ्य पुस्तक लेखकहरुले दिनुपर्छ । होइन भने किन राखिन्छन् यस्ता पाठ्यवस्तु ? यसको पनि जवाफ दिनुपर्छ लेखकहरुले । सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको विद्यालय तहको पाठ्यपुस्तकले समावेशी बनाएको जस्तो गरेको छ तर त्यो शब्द तहमा मात्र छ । पाठ्यपुस्तकबाट ‘श्री ५ को सरकार’ हटाएर नेपाल सरकार बनाउने काम भयो तर विषयवस्तुको सामाजिक प्रभावका दृष्टिले अहिलेको नेपाली भाषाको पाठ्यपुस्तक ‘महेन्द्रमाला’कै पुनरावृत्ति हो ।

बाल्यकालमै मैले समाजमा जमिन्दारहरुले गरिबहरुको शोषण गरेको देखेँ । मेरा बुबा जमिन्दारकै खेती अधियाँ कमाउनु हुन्थ्यो । प्रत्येक वर्ष असार साउन महिनामा जमिन्दारहरुको रोपाइँमा हौली दिनुपथ्र्यो । हौली अर्थात् जमिन्दारको रोपाइँका दिन रोप्न ठिक्क पारेको आफ्नो मेलो छोडेर सित्तैमा सघाउनु पर्ने । यो प्रचलन तराईमा अझै छ । कतिपय लेखकहरु हौलीलाई हाम्रो कृषि संस्कृति मान्छन् तर मेरो विचारमा हौली कृषिमा सामन्ती संस्कारको प्रतीक हो । मेरो बुबा हौलीका दिन कामै नभए पनि प्रायः घर छोडेर टाढा आफन्तका घरमा जानु हुन्थ्यो । गाउँका सबै मानिसहरु हौलीमा पाएको खाजा ल्याएर खान्थे । तर मेरा बुबा भाग्नु हुन्थ्यो । यो कुरा त मैले पछि बुझेँ । बुबा भन्नुहुन्थ्यो, “शोषक सामन्तीका घरमा खाजाका लोभमा परेर सित्तैमा जोत्न जादिनँ ।” बुबाबाटै थाहा भयो मलाई श्रमको महत्त्व । सानैदेखि मेरा लागि श्रम अप्रतिम वस्तु र श्रमिकहरु महान् भए । त्यसैले श्रमको बद्ख्याइँ गरेर भाग्यको महत्ता गाउने उक्त पाठ मैले विद्यालय तह शिक्षणको १२ वर्षको अवधिमा पढाइनँ । यसमा मलाई कुनै अफशोच पनि छैन । किनकि पाठ्यक्रमको उद्देश्य विद्यार्थीलाई भाग्यवादी बनाउने होइन र छैन ।

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पाठ्यपुस्तक लेखनका स्थायी वैतनिक विद्वान्हरुले तयार पारेको वादविवाद बोलाइ सिप विकास गर्न पाठ्यपुस्तकमा राखिएको हो । परीक्षणीय पक्ष र व्यावहारिक परिवर्तन भनेको पनि वादविवाद गर्ने सिपको मापन हो । त्यसैले मैले कक्षा १० मा वादविवाद शिक्षण गर्न अन्य शीर्षकहरु चयन गर्ने गरेको छु । ती शीर्षकहरु कर्मभन्दा भाग्य ठुलो भन्ने खालका हुँदैनन बरु तिनीहरुले विद्यार्थीमा समानता, भ्रातृत्व, सम्मान गर्ने सिप र कर्मयोगी बन्ने प्रेरणा दिन्छन् । 

कतिपयलाई लाग्न सक्छ वादविवाद त हो नि, यो वा त्यो पक्षमा राखेर कुरा बुझाए भयो नि । तर मेरो व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा के भन्न सक्छु भने, यस्ता कुतर्कले विद्यार्थीको जीवनमा र जीवन दर्शनमा पारेको नकारात्मक प्रभाव अत्यन्त गहिरो हुन्छ 

(रेकर्ड नेपालमा प्रकाशित)