करोडौँ कुलीनहरूको पक्षमा
दामोदर ढुङ्गेल
‘करोडौँ कस्तूरीले नेपालमा खासै बहस नगरिने शिक्षा विषयलाई बहसका लागि एउटा मुद्दाको रूपमा उठाएको छ ।’
उक्त विचार मेरो होइन । करोडौँ कस्तूरी प्रकाशित भएपछि सोबारेमा गरिएका पुस्तक समीक्षामा महत्त्वका साथ प्रचार गरिएको कुरा हो ।
हुन त हामीकहाँ सामान्य पाठकले कहिल्यै नसोचेको ‘स्पोन्सर्ड बुक रिभ्यु’ (प्रायोजित पुस्तक समीक्षा) हुन्छ । बजारमा आएका पुस्तक समीक्षाको यो धारणा र पुस्तक पढेपछि मेरा मनमा उपन्यास ‘करोडौँ कस्तूरी’ र यसकै प्रचारमा उच्च खानदानका छोराछोरीहरू पढ्ने कलेजमा प्रवचन दिइरहेका उपन्यासकार अमर न्यौपानेलाई केही प्रश्न उब्जिएका छन् ।
व्यक्ति आफैँ कस्तूरी हो कि व्यक्तिलाई समाजले कस्तूरी बनाउँछ ?
अभिभावकले आफ्ना नानीहरूको बिनारूपी प्रतिभा किन चिन्दैनन् ?
हाम्रो देशमा प्रतिभा चिन्ने अभिभावक नभएका हुन् कि प्रतिभा प्रस्फुटन गराउने वातारण नभएको हो ?
अभिभावकहरू आफ्ना काराणले बिना चिन्न नसक्ने अवस्थामा पुगेका हुन् कि पु¥याइएका हुन् ?
‘आफ्नो रुचि र प्रतिभा पहिचान गर्न नसक्नु भनेको आफ्नै शरीरको बिना नचिनेको कस्तूरी हो, जो आफ्नै सुगन्धको खोजीमा भौँतारिरहन्छ’, करोडौँ कस्तूरीको मूलभाव हो । आफ्नो रुचिअनुसारको कार्य गर्न नपाएको व्यक्ति जीवनभर सफलताको खोजीमा भौँतारिरहन्छ तर ऊ कहिल्यै सफल हुँदैन भन्न खोजिएको हो ।
प्रत्येक व्यक्तिमा वैयक्तिक भिन्नता हुन्छ । वैयक्तिक भिन्नता निर्माण गर्ने निर्धारक तत्वहरू तथा व्यक्तिको व्यक्तित्व विकासमा वंशाणुगत गुण र वातावरणले प्रभाव पार्दछन् ।
वंशाणुगत गुण र वातावरण व्यक्तित्व निर्माणका सन्दर्भमा आएका अवधारणा र त्यसमा प्रभाव देखाउने तत्त्व हुन् । बाल्यावस्थामै व्यक्तित्व निर्माण गर्ने आधारभूत कुराहरूको छनोट गर्ने कार्यमा व्यक्ति सक्षम हुँदैन भने यो स्वतन्त्रता व्यक्ति स्वयम्लाई पनि छैन । संयुक्त राष्ट्रसङ्घको घोषणा पत्रमा बाल बालिकाको शिक्षाको छनोट गर्ने अधिकार स्वयम् बाबुआमालाई हुने उल्लेख छ । यसबाट पनि स्पष्ट हुन्छ व्यक्तिको व्यक्तित्व निर्माण स्वयम् व्यक्तिको चयनबाट होइन अभिभावकको रुचिमा भर पर्छ । अभिभावकको रुचि पनि समाजको संरचना, परम्परा र खुलापन तथा शिक्षा र आर्थिक अवस्थाले निर्धारण गर्दछ । अभिभावकले आफ्नो विचार लाद्ने अवस्था पनि शिक्षित र सम्पन्न अभिभावक हुँदा मात्र हुन्छ ।
त्यसैले के भन्न सकिन्छ भने व्यक्ति जन्मेपछि सामाजिक जन्जिरले बाँधिन्छ । वास्तवमा प्रकृतिले दिएको वैयक्तिक स्वतन्त्रता उसले जीवनमा कहिल्यै प्राप्त गर्नसक्दैन । किनभने जीवनमा रुचि र अभाव सँगसँगै छन् ।
व्यक्तिको व्यक्तित्व विकासमा वंशाणुगत गुण कि वातावरण भन्ने बहस उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर सुरु भएको हो । संज्ञानात्मक मनोवैज्ञानिकहरू वंशाणुगत गुणलाई महत्त्व दिन्छन् भने व्यवहारवादी मनोवैज्ञानिकहरू वातावरणलाई महत्त्व दिन्छन् । वंशाणुगत गुण मातापिता र पुर्खाबाट सन्तान दरसन्तानमा सर्ने पुख्र्यौली गुण हो । आमाबाबुका शारीरिक र मानसिक गुणहरू सन्तानमा सर्नु वंशाणुगत गुणको प्रसारण हो । यो व्रmोमोजमबाट स्थानान्तरण हुन्छ । वंशाणु गुण प्राकृतिक कुरा हो । यो व्यक्तिको नियन्त्रणमा हुँदैन । त्यसैले यो आमापट्टि वा बाबुपट्टि अथवा हजुर बुबा वा हजुर आमा कसको प्रसारित हुन्छ भन्ने कुरा निर्धारण हुन सक्दैन । पुख्र्यौली गुण तीक्ष्ण भए व्यक्ति प्रतिभावान् बन्छ भन्ने मान्यता संज्ञानात्मक मनोवैज्ञानिकहरूको रहेको छ । नेपाली उखान ‘वनको काँडालाई तिखार्नु पर्दैन’ भन्ने मान्यता राख्छ यसले ।
व्यक्तिलाई प्रभाव पार्ने सम्पूर्ण बाहिरी शक्तिलाई वातावरण भनिन्छ । पुख्र्यौली गुण जस्तोसुकै भए पनि व्यक्तिले जन्मेपछि पाउने वातावरणले उसको व्यक्तित्व र क्षमता निर्माण गर्छ भन्ने मान्यता व्यवहारवादी मनोवैज्ञानिकहरूको रहेको छ । उनीहरूको मान्यता भनेको उचित वातावरण र अवसरले व्यक्तिको तीक्ष्ण क्षमता निर्माण गर्छ भन्ने हो ।
मनोवैज्ञानिकहरूको यो तर्क विवादकै रूपमा रहेको छ । तीक्ष्ण वंशाणुगत गुण भएको बालकले उक्त क्षमता प्रस्फुटन गराउने वातावरण पाएन भने उसको अन्तर्निहित क्षमता त्यसै हराएर जान्छ । त्यस्तै तीक्ष्ण वंशाणुगत गुण चाहिँ छैन तर उचित घरायसी वातावरण र अवसर पाएको तथा हरेक कुरामा सही परामर्श र मार्गदर्शन प्राप्त गरे पनि बालक सिप सिक्न सक्षम हुँदैन । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने व्यक्तिको सर्वाङ्गीण विकासमा वंशाणुगत गुण र वातावरण दुवैको सापेक्षित प्रभाव हुन्छ ।
अमर न्यौपानेले करोडौँ कस्तूरीमा घरमा अभिभावकले, विद्यालयमा शिक्षकले बालकको रुचि र प्रतिभा पहिचान गरी सोहीअनुसार मार्गदर्शन गर्नुपर्ने निष्कर्ष तथा सन्देश दिएका छन् । साथै व्यक्ति स्वयम्ले पनि आफ्नो प्रतिभा पहिचान गरी सोहीअनुसार अगाडि बढ्नुपर्ने उनको सन्देश छ ।
कलाकार हरिवंश आचार्यलाई बिम्ब बनाएर लेखिएको उक्त उपन्यासमा हरिवंश आफ्नो विनारूपी प्रतिभा पहिचान गरेर रङ्गमञ्च पुगेका हुन् कि काठमाडौँको परिवेशले हो ? यसमा बहस हुन आवश्यक छ । हरिवंशकै उमेरका अरू कति थिए होला अभिनय गर्नसक्ने मानिस तर ती खोइ ? ती बिना नचिनेर रङ्गमञ्च नआइपुगेका हुन् कि रङ्गमञ्च आइपुग्ने हैसियत नभएर ? तिनका बाबुआमा किन मार्गदर्शक हुन सकेनन् ? किन तिनका अभिभावकले आफ्ना नानीहरूलाई सही परामर्श दिन सकेकनन् ?
अमरको भनाइमा बिना चिन्ने ठाउँ विद्यालय पनि हो । तर उनले देशका सामुदायिक विद्यालयको अवस्था, त्यहाँ कार्यरत शिक्षकहरूको पेसाप्रतिको बफादारी, जवाफदेही ख्याल गरेका छैनन् । विद्यालय किन त्यो अवस्थामा पुग्यो ? मानव स्रोत व्यवस्थापन र दक्ष जनशक्ति निर्माणमा राज्यको नीति कस्तो रह्यो ? गीत सङ्गीत, कला, खेल, प्रविधिको ज्ञान भएकाहरू किन अरब भासिएका छन् ? युरोप र अमेरिकामा किन हीनभाव बोकेर सङ्घर्ष गरिरहेका छन् ? कर्णालीको बिना चिनेको एउटा कस्तूरी किन हरिवंश बन्न सक्दैन ? सप्तरीको एउटा गरिब मुसहर बिना चिनेर पनि किन पारस खड्का बन्न सक्दैन ? बिना चिनेका इलामका एक जना गायक कुबेर राई जो रेडियो नेपालले २०५१ सालमा आयोजना गरेको आधुनिक गीत गायन प्रतियोगितामा प्रथम भएर पनि गुमनाम भए । अहिले इलामकै श्रीअन्तु गाविसमा चियाखेती गरेर बसेका छन् । काठमाडौँका सडक पेटीदेखि भारतका दर्जिलिङ, सिक्किम, आसाम, मणिपुर, सिलोङसम्म गीत गाउँदै हिँड्ने धेरै गन्धर्वहरू कुशल सङ्गीत भर्छन् आफ्नो गायनमा । जसको पुख्र्यौली पेसा भनिन्छ गायनलाई । तर, तिनीहरू सधैँ गाइने बन्छन् कहिल्यै गायक बन्दैनन् । दोष राज्यको थियो कि बिना चिन्नेको ? यसको जवाफ खोज्ने बेलामा मुद्दालाई डाइभर्ट गर्ने गरी अमर न्यौपानेले करोडौँ निमुखाहरू बिना चिन्न नसकेर जीवनभर असफल भएको घोषणा गरेका छन् ।
प्रतिभा फस्टाउने स्थान नै वातावरण हो । प्रत्येक नागरिकले समान अवसर पाउनुपर्छ । सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु पर्छ । राज्यका हरेक निकायमा सबैको पहुँच हुनुपर्छ । राज्य सबैको साझा हुनुपर्छ भनेर सङ्घर्ष गरिरहँदा प्रतिभा प्रस्फुटनका लागि प्रत्येक नागरिकले उचित वातावरण पाउनुपर्छ भनी वकालत गर्नुपर्ने बेलामा निमुखाहरूका लागि दिवास्वप्न जस्तो लाग्ने भाग्यवादी कुरा गरेर अमर सहरका उच्च खानदानका छोराछोरीहरू पढ्ने कलेजमा हरिवंशलाई बिम्ब बनाएर प्रवचन दिइरहेका छन् ।
‘करोडौँ कस्तूरी’ औपन्यासिक तत्त्वगत दृष्टिले समय र परिवेश राम्रो छनोट भएको कृति हो । तर, कृतिभित्रको समय र परिवेश मात्र वर्तमान साहित्यको पारख गर्ने र विश्लेषण गर्ने आधार होइन । कृतिले वर्तमान समय पनि व्यक्त गर्नसक्नु पर्छ । राज्यको मूलधारबाट लखेटिएर किनारमा पु¥याइएका करोडौँ सीमान्त निमुखाहरू राज्यको मूलधारमा आउन सङ्घर्ष गरिरहेको बेला बिना चिन्न नसक्नेहरू असफल भएको अनि चिन्न सक्नेहरू सफल भएको भनी कुनै बेला उच्च जातले तल्ला जातलाई जातका सन्दर्भमा ‘पूर्वजन्मको कर्म’ भन्ने शैलीमा अमर करोडौँ एलिटहरूको पक्ष पोषण गरिरहेका छन् ।
No comments:
Post a Comment